فیدیبو نماینده قانونی نشر خیمه و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب مطالعات جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی - جلد دوم

کتاب مطالعات جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی - جلد دوم
مناسک عزاداری محرم

نسخه الکترونیک کتاب مطالعات جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی - جلد دوم به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب مطالعات جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی - جلد دوم

رویکرد علوم اجتماعی به دین متفاوت از رویکرد درون دینی به باورها وایمان مذهبی است. جامعه شناسی و انسان شناسی به دنبال فهم درستی و نادرستی ایمان مومنان نیستند و نمی توانند باشند آنچه که برای این رشته ها مهم است تجلی اجتماعی و فرهنگی ایمان مذهبی در زندگی مومنان است. مناسک عزاداری محرم یکی از مهم ترین و کانونی ترین مناسک جمعی در فرهنگ شیعیان است.

ادامه...
  • ناشر نشر خیمه
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 1.52 مگابایت
  • تعداد صفحات ۰ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب مطالعات جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی - جلد دوم

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

مقدمه

در مجلد اول این مجموعه به اهمیت مطالعات جامعه شناختی و انسان شناختی آیین های دینی و دلالت های اجتماعی و فرهنگی آن ها پرداخته شد. تجربه مطالعات نسل جدید محققان داخلی هنوز به یک سنت با گفتمان مفهومی و نظری خاص خودش تبدیل نشده است. هنوز داده ها و تحلیل های موجود از آیین های دینی فربگی لازم را ندارند و همچنان در چارچوب های نظریه ای برخاسته از زمینه ها و میدان های تحقیق سایر ادیان هستند. مطالعات جامعه شناختی و انسان شناختی دین و نظریات برخاسته از آن ها به شدت به زمینه و خاستگاه محقق و شرایط میدان تحقیق وابسته اند. براین اساس، انجام تحقیقات بیشتر در حیطه آیین های شیعی می تواند مبنایی برای ایجاد چارچوب های نظری متناسب تر و بهتر باشد. این مطالعات هنوز در ایران در آغاز راه است.
پیوند بین نتایج محققان جدید و محققان قبلی می تواند هم زمینه ای باشد برای امتداد سنت مطالعاتی و هم اینکه به تدریج مبنایی باشد برای فهم بهتر آنچه خود داریم. در مجلد قبلی، نگاهی کلی به آیین های عزاداری محرم و بالاخص در ساختار هیئت های عزاداری داشتیم. آن مجلد بیشتر به این مسئله در کلیت موضوع خودش و به مثابه یک امر عام پرداخته بود. در این مجلد، به برخی دیگر از اجزای این مناسک و آیین ها با دلالت های خاص تر آن در حیطه تاریخ و اجتماع پرداخته خواهد شد. محتوای مجموعه مقالات حاضر ازلحاظ موضوعی، بیشتر حول موضوع مداح و مداحی است.
در مقدمه مجلد قبلی، به ویژگی های رویکردهای جامعه شناختی و انسان شناختی در مطالعه دین اشاره شد؛ اما به نظر می رسد لازم است جهت جلوگیری از برخی سوءتفاهم ها، مجدداً به این مسئله بپردازیم. اهمیت و حساسیت آیین های مذهبی در جامعه ناشی از رابطه آن ها با امر قدسی و باورها و ایمان مردم است. امر قدسی در این آیین ها عملاً سبب تسری تقدس به سایر اجزای مادی و انسانی جامعه و فرهنگ انسانی می شود. این ویژگی امور لاهوتی است که قدرت قدسی شان را به امور وابسته به خودشان تسری می دهند یا می توان گفت که حداقل از منظر دینی و نگاه مومنان و متولیان دین این گونه است. این تسری تقدس سبب حساسیت هرچه بیشتر موضوعات می شود. سرمای عقل علمی چندان خوشایند گرمای ایمان عملی نیست. اما باید گفتمان علمی را از گفتمان دینی جدا کرد. هدف تحقیق علمی بررسی صحت و سقم این ایمان نیست. جامعه شناسی و انسان شناسی به دنبال فهم درستی و نادرستی ایمان مومنان نیستند و نمی توانند باشند. آنچه برای این رشته ها مهم است تجلی اجتماعی و فرهنگی ایمان مذهبی در زندگی مومنان است.
ورود مولفه دین در پیکره اجتماع و فرهنگ انسانی اجزا و عناصر این پیکره را تحت تاثیر قرار می دهد. در این وضعیت، امر دینی سوژه مورد مطالعه جامعه شناسی و انسان شناسی است. این دو رشته مطالعاتی، دین را به مثابه امر اجتماعی و امر فرهنگی مورد مطالعه قرار می دهند. با توجه به آنکه به احتمال زیاد بخش اعظم مخاطبان این دو مجلد در عرصه عمومی جامعه از کنشگران و مومنان این مناسک و آیین ها باشند، لازم است در حین بررسی و مطالعه محتوای این مقالات، مرزهای گفتمان علمی را از گفتمان دینی تفکیک کنند تا اینکه نه ایمان را قربانی تحلیل علمی کنند و نه تحلیل علمی را، به بهانه ایمان، بیهوده و باطل بدانند.
با نگاهی به محتوای این دو مجلد، می توان به کلیت موضوعات ازسویی و محدودیت آن ها در پرداختن به همه ابعاد و اشکال این نظام های مناسکی و آیینی عزاداری محرم پی برد. هنوز برای تدوین مجموعه ای کامل از مطالعات جامعه شناختی عزاداری محرم بسیار زود است. محتوای محدود این دو مجلد نیز بیانگر آن است که عمده این پژوهش ها در شهرها و بالاخص در کلان شهر تهران انجام گرفته اند و از آنجایی که نمی توان تهران را نمادی جامع از کل ایران دانست و بالاخص اینکه رویکردهای مطالعاتی تهران گرایانه بیش ازهمه منجر به سرکوب تنوع ها و حذف اشکال محلی سنت های مذهبی و فرهنگی شده و می شوند، لازم است به محدودیت های این مقالات واقف بود. آنچه در تهران رخ می دهد[ویراستار۱] متعلق به تهران است، نه بیشتر. پویایی و خلاقیت سنت های مذهبی شیعی از دل مجموعه ای متکثر و متنوع از آیین های مذهبی شکل گرفته و تداوم یافته که این تنوع و تکثر رمز بقا و پویایی آن نیز بوده است. این سنت ها، در اشکال مختلف و دررابطه با فرهنگ و اجتماع محلی، بستری بوده اند برای بازتولید ایمان شیعی و هم زمینه ای برای بازتولید هویت اجتماعی و فرهنگی مومنان. ازاین رو، هیچ گاه این امکان وجود ندارد در سنت های دینی که وابسته به عرف و شرایط زمانی و مکانی هستند، نوعی یکدستی و یکسانی داشته باشیم. بنابراین، ضروری است که این تنوع و تکثر همچنان وجود داشته باشد. محتوای این مجموعه مقالات به طور محدودی بیانگر آن است که چگونه آیین های عزاداری محرم ریشه در تاریخ فرهنگی و اجتماعی تشیع داشته و از خلال همین تاریخ، نقش اجتماعی و فرهنگی خود را برای جامعه شیعی انجام داده اند. در سایر مقالات می توان شاهد آن بود که چگونه نقش های مناسکی و آیینی مانند مداح، صرفاً در فضای آیینی باقی نمانده و نقش های اجتماعی و اقتصادی خاصی را نیز می سازند. از سوی دیگر، با فهم نقش مناسکی مداح و تحولات آن در شرایط امروز، می توان به پیوستگی و وابستگی این عناصر آیینی به تحولات اجتماعی فرهنگی کلان جامعه پی برد.
نمی توان مدعی جامعیت و کمال نتایج این مقالات بود. بهتر است گفته شود این مقالات هنوز آغاز راه مطالعات جامعه شناختی و انسان شناختی مناسک عزاداری محرم در ایران هستند. امیدواریم بتوان، با نشر این مقالات، نتایج و یافته های آن ها را در اختیار جامعه علمی قرار دهیم.
نکته دیگری که زمینه انتشار این مقالات شده است مقوله آسیب شناسی عزاداری است. چندسالی است که در ایران مبحث آسیب شناسی و بالاخص موضوع سیاست گذاری فرهنگی و مذهبی در حیطه مناسک عزاداری به یک مسئله مهم تبدیل شده است که به ویژه در ایام محرم و صفر بازار داغی نیز دارد. باید توجه کرد که هرگونه سیاست گذاری فرهنگی و اجتماعی در حیطه مناسک عزاداری مستلزم شناخت درست و دقیقی از وجوه فرهنگی و اجتماعی این مناسک است. متاسفانه در برخی فضاهای رسمی و متولیان مربوطه، این شناخت به طور دقیق وجود ندارد و علی رغم تاکید علما و بزرگان دین بر اهتمام به وضع این آسیب ها، هنوز نتایجی حاصل نشده است. البته شناخت دقیق و تحلیل درست از علل این ناکامی مجال دیگری می طلبد؛ اما آنچه برای ما اهمیت دارد عدم شناخت درست ابعاد اجتماعی و فرهنگی مناسک عزاداری در حیطه برخی مسئولان فرهنگی و اجتماعی است. مهم ترین گام برای حل این کاستی اهتمام درست به شناخت دقیق مناسک عزاداری است. این اهتمام نه در برگزاری کنفرانس ها یا نشست ها که قبل از همه در حمایت از محققانی است که توان این نوع مطالعات را دارند. حمایت از این نوع مطالعات کیفی و علمی مهم ترین وظیفه متولیان اجرایی است.
شاید، ازنظر برخی مخاطبان، لزومی بر طرح این مسئله در اینجا نباشد؛ اما شکل گیری سنت های پژوهشی، صرفاً امری وابسته به گفتمان علمی نیست، بلکه به برخی ویژگی ها و امکانات نهادی، فراتر از نهاد علم، نیز بستگی دارد. مطالعات جامعه شناختی و انسان شناختی مناسک عزاداری محرم، تاحدی که امروزه وجود دارد، بیش از هر چیزی مبتنی بر علایق و دغدغه های شخصی محققان بوده است؛ اما گسترش آن و تبدیل شدنش به یک سنت مطالعاتی دانشگاهی، به گونه ای که بتواند شمول تحقیقی وسیعی داشته باشد و بتواند تنوع و تکثر این سنت های مناسکی را نیز در اقصی نقاط ایران شیعی دربرگیرد، مستلزم حمایت های نهادهای غیردانشگاهی و بالاخص نهادهای دولتی است. به کمک این نهادها، می توان پروژه های مطالعاتی گسترده تر و وسیعی را برای مطالعه مناسک عزاداری محرم طراحی کرد و درنهایت به شناختی علمی از این نظام مناسکی در جامعه ایران رسید.
در پایان لازم است از همه محققانی که امکان انتشار مقالاتشان را در این مجموعه فراهم کردند و از نشر خیمه به واسطه همکاری ها و مساعدت هایی که در انتشار این مجلدات داشتند و بالاخص محقق ارجمند، جناب آقای محسن حسام مظاهری که در این زمینه بسیار پیگیر بودند، تشکر می کنم. آقای مظاهری به حق یکی از بهترین محققان در حیطه مطالعات مناسک عزاداری هستند که امیدوارم نشر هرچه بیشتر نتایج تحقیقات ایشان به پربارترشدن این مطالعات کمک کند.

جبار رحمانی

پیشگفتار ناشر

به گواهی منابع تاریخی، برگزاری مجالس عزاداری شیعیان بر واقعه عاشورا، قدمتی به اندازه خود این واقعه سترگ دارد. سنت گریه و سوگواری بر شهادت حسین(ع)، سنت حسنه ای است که ائمه اطهار(ع) آن را پایه گذاری کرده و دیگران را نیز به انجام آن تشویق می کردند. از آن زمان تا امروز، شیعیان و محبین اهل بیت(ع)، با وجود همه سختی ها و مرارت ها و محدودیت ها، این سنت را استمرار بخشیده و گسترش داده اند. در این رشد و گسترش، ایرانیان، همواره جایگاهی رفیع و نقشی چشمگیر داشته اند. مجالس و مراسم عزاداری عاشورا، از قرنها پیش به جزیی جدانشدنی از فرهنگ ایرانی بدل شده که در هر گوشه کشور، جلوه و نمودی متفاوت دارد. خصوصاً در دوران معاصر و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روزبه روز بر رونق و تاثیرگذاری این مجالس و مراسم افزوده شده است.
با این وجود، عجیب است که چنین پدیده فرهنگی و موثری که اثرات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی فراوانی داشته و دارد، تاکنون آن گونه که باید و شاید مورد اهتمام و توجه پژوهشگران علوم اجتماعی قرار نگرفته است. به استثنای آیین تعزیه و شبیه خوانی، به ندرت می توان آثار و مقالاتی با موضوع بررسی وجوه متعدد مجالس و آیینهای سوگواری به قلم جامعه شناسان و انسان شناسان و دیگر اصناف علوم اجتماعی یافت. کوتاه سخن آنکه بضاعت پژوهشی و علمی علوم اجتماعی امروز ایران، در حوزه دین به طور کلی، و در مقوله مناسک دینی به ویژه آیین سوگواری عاشورا، بسیار اندک و ناکافی است. گرچه در سالهای اخیر، و به همت برخی پژوهشگران جوان و مستقل، تلاش هایی برای رفع این خلا آغاز شده است، اما هنوز تا رسیدن به حد مطلوب و قابل قبول، راه درازی در پیش است.
مقالاتی که در این مجموعه، به همت پژوهشگر ارجمند، جناب آقای دکتر جبار رحمانی گردآمده اند، اغلب پیش از این در نشریات علمی و دانشگاهی و با درجه علمی ـ پژوهشی نشر یافته بودند. بازنشر آنها در قالب مجموعه حاضر توسط نشر «خیمه»، با هدف گردآوری تلاش های پژوهشی پراکنده در حوزه مناسک شیعی و برداشتن گامی در راستای غنای ادبیات نظری و پژوهشی در این حوزه صورت می پذیرد. ذکر این نکته ضروری است که نشر این مقالات، لزوماً به معنای تایید همه نظرات و داده های مذکور در آنها یا تایید استنباط ها و نتیجه گیری های نویسندگان شان نیست. کماآنکه برداشت ها و تحلیل های نادرستی از مقوله مداحی و عزاداری، در برخی مقالات این مجموعه به چشم می خورد که می تواند به جهت فقر داده های میدانی و کم توجهی به رویکرد عینی گرا و همدلانه در پژوهش، آن هم در مقوله حساسی مانند دین داری و مناسک دینی باشد. خود این امر، شاهد دیگری است بر بضاعت اندکی که گفته شد و دلیل دیگری برای نشر این مجموعه مقالات.
نشر خیمه امید دارد، این مجموعه، بتواند مورداستفاده پژوهشگران و دانشجویان علاقمند به پژوهش در حوزه مناسک دینی قرار گیرد و به گسترش و غنای مطالعات در این موضوع کمکی کند.

مناسک عزاداری و وجدان جمعی در تشیع ایرانی

جبار رحمانی(۱)

مقدمه

تاریخ تشیع پس از شهادت امام علی(ع) و صلح امام حسن(ع) و بالاخص شهادت امام حسین(ع) روند دیگری را از سر گذراند که مهم ترین ویژگی آن حاشیه بودگی در کنار اکثریت تسنن است. به همین سبب، تلاش مستمری برای تمایز هویت خودی از اکثریت دیگری را دنبال کرده است. این تلاش در همه وجوه این مذهب از باورها و مسائل کلامی و اعتقادی تا امور منسکی و... را شامل می شود. تاکید بر وجوه خاص در این مذهب، بالاخص مناسک عزاداری محرم، یکی از این تلاش هاست. شهادت امام حسین(ع)، در کلیت قضیه، شبیه به سرنوشت سایر ائمه بوده است؛ اما این حادثه تاریخی در ذهن تشیع جایگاهی فراتر از یک امر تاریخی یافت و «در حقیقت، فصل اساسی تاریخ شیعیگری شد» (توال، ۱۳۸۳: ۳۱). به همین سبب هم تا امروز در میان بسیاری از گروه های شیعه، حتی در کشوری مثل آمریکا، یکی از عناصر اصلی ابراز هویت به شمار می آید (تکیم، ۱۳۸۴؛ العمار، ۱۳۸۴). این تمایزیابی در آغاز تاریخ تشیع چندان رایج نبود؛ بلکه تشیع به تدریج مناسک ثانویه خاص خودش را بنا به تنوع جغرافیایی و قومی و فرهنگی اش و در گذر زمان شکل داد (گیب، ۱۳۸۰).
نکته اصلی درباب مناسک دینی رابطه آن ها با حیات اجتماعی و فرهنگی مومنان و تجربه های دینی آنان است. در این مقاله، به رابطه مناسک عزاداری محرم با حیات اجتماعی و فرهنگی مومنان پرداخته خواهد شد. مسئله تجربه دینی ناشی از حضور در مناسک برای مومنان، به سبب آنکه تجربه دینی امری درونی و فردی است، دشواری های بسیاری را در حوزه پژوهش با خود دارد. اما ازآنجاکه فضای اجتماعی و فرهنگی مبتنی است بر کنش ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی مومنان، لذا با بررسی این مجموعه رفتارهای مشاهده پذیرتر نسبت به تجربه های دینی، می توان به خوبی به بررسی رابطه مناسک دینی با امر اجتماعی و فرهنگی پرداخت. با توجه به عمده رویکردهای مطالعات مناسک، یکی از مهم ترین کارکردهای مناسک تولید و بازتولید جامعه و فرهنگ برای افراد آن جامعه است (رک: سگال، ۱۹۹۸). عموم نظریه پردازان این حوزه نیز بر این موضوع تاکید دارند که هر جامعه خودش را در مناسک خاصی بازتولید می کنند. این مسئله بیش از همه در مناسک جمعی و عمومی انجام می شود (رک: موریس، ۱۳۸۳). در این باره، دورکیم مهم ترین نظریه پردازی است که ارتباط امر اجتماعی و امر مذهبی را بیان کرده و سنت انسان شناسی اجتماعی و نمادین بیش از همه بر سنت نظری او بنا شده است که در بخش نظری این مقاله بدان خواهیم پرداخت. از لحاظ روشی، دورکیم در مهم ترین اثرش، یعنی صور ابتدایی حیات دینی، به توصیفات اسپنسر و گیلن تاکید کرده است که آن ها در عمل ناظران خارجی ای بوده اند که تلاش کرده اند، به عنوان یک فرد خارجی و بیگانه، دین و مذهب را در جامعه ابتدایی توصیف و تحلیل کنند.
بر اساس روش شناسی مضمر در کار دورکیم در کتاب صور ابتدایی حیات دینی، یکی از راه های مناسب برای شناخت هر فرهنگی بررسی آن جامعه و فرهنگ از چشم انداز بیگانه است. در حوزه تاریخی این چشم انداز بیش از همه در سفرنامه ها تجلی پیدا کرده است. چشم انداز بیگانگان به فرهنگ ایرانی سابقه ای بس طولانی دراد. از زمان مواجهه های ایران و یونان و روم، این چشم بیگانه در قالب تاریخ و سفرنامه به توصیف فرهنگ ایرانی پرداخته است. با توجه به اینکه از عصر صفویه به این سو، شاهد گسترش حضور غربیان و خارجیان در ایران و انتشار آثار سفرنامه ای و تحلیلی و تاریخی آن ها درباب ایرانیان هستیم و از طرف دیگر، از این عصر به بعد، مذهب تشیع عمومیت بیشتری در فرهنگ و جامعه ایرانی پیدا می کند، این سفرنامه ها اهمیت خاصی پیدا می کنند. ناظران خارجی در ایران بخش های مختلف فرهنگ و جامعه ایرانی و بالاخص مذهب تشیع را توصیف و تحلیل کرده اند. در توصیفات این سفرنامه ها (به فهرست آن ها در بخش منابع رجوع شود) درمورد دین ایرانیان، یکی از مهم ترین مناسک دینی توصیف شده مناسک عزادری است.
دلایل چندی سبب شده در این مقاله بیشتر بر داده های سفرنامه ها تاکید شود. ازسویی، به دلیل موقعیت هرمنوتیکی چشم بیگانه در ایران و تفاوت و فاصله ای که با موضوع ایرانی و شگفتی موضوعاتی مثل مناسک محرم برای آن ها داشته، سفرنامه نویسان توانسته اند گزارش های نسبتاً جالبی را از این مناسک برای ما به ارمغان گذارند که با پارادایم سنتی روش شناسی انسان شناسی (مطالعه دیگری غریبه) نیز متناسب است. از سوی دیگر، بنا به رویکرد دورکیمی در تحلیل داده های مربوط به توتمیسم در قبایل استرالیایی که عموماً برگزارش های اسپنسر و گیلن تاکید داشته اند، به نظر می رسد که توصیفات سفرنامه نویسان قابلیت بسیار بالایی برای تحلیل دورکیمی این مناسک و گفتمان کربلا در ایران و رابطه آن با امر اجتماعی و وجدان جمعی دارند. برای این کار، به دلیل طولانی بودن توصیفات، از ذکر مجدد آن ها در اینجا خودداری می شود. پس از ذکر چارچوب نظری مقاله با ارجاع به داده های سفرنامه ای به تحلیل آن ها خواهیم پرداخت. لازم به ذکر است که داده های مورد استناد عموماً داده های مشترک سفرنامه نویسان است و از داده های خاص و استثنایی استفاده نشده است. به همین دلیل، از ارجاع دهی های مکرر خودداری می شود.

نظرات کاربران درباره کتاب مطالعات جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی - جلد دوم

بسیار مسرورم
در 3 سال پیش توسط www...393